مهارت های زندگی
مهارت شناخت خود
امروزه عليرغم ايجاد تغييرات عميق فرهنگي و تغيير در شيوههاي زندگي، بسياري از افراد در رويارويي با مسائل زندگي،فاقد تواناييهاي لازم و اساسي هستند و همين امر آنان را در مواجهه با مسائل و مشكلات زندگي روزمره و مقتضيات آن آسيبپذير نموده است.
بشر امروز هدف اصلي زندگي را كه تعالي و شگوفايي انسان است زير پا گذاشته و اين به دليل نداشتن شيوههاي صحيح زندگي است.
امروزه اكثريت جوامع آموزشهاي مختلفي را برگزار ميكنند ولي در مورد شيوههاي درست زندگي مهارت لازم را به مردم نميآموزند. مردم نيز همه كار ميكنند به جز زندگي، براي همه چيز وقت دارند به جز زندگي.
مهارتهاي زندگي چيست؟
مهارت يعني چه؟
مهارت يعني توانايي انجام يك كار و مهارتهاي زندگي آنهايي هستند كه به ما كمك ميكنند تا زندگي خوب، شاد و موفقي داشته باشيم. براي رسيدن به اين زندگي شاد بايد مهارتها و تواناييهاي مختلفي داشته باشيم. براي مثال بايد بتوانيم استعدادها و نقاط قوت خود را خوب بشناسيم و آنها را پرورش بدهيم، با ديگران ارتباط برقرار كنيم و روابط خوب و صميمانهاي با آنها داشته باشيم. بايد بتوانيم احساسات، آرزوها و خواستههاي خود را بيان كنيم، مسايلي را كه در زندگي با آنها مواجه ميشويم. حل كنيم، خوب تصميمگيري كنيم و وقتي دچار هيجانهايي مثل ترس، خشم، خجالت يا غمگيني ميشويم، با آنها كنار بياييم و آنها را به شكل درستي ابراز كنيم كه به ما و ديگران صدمه نزند. در اين جا با يكي از اين مهارتها آشنا خواهيم شد.
مهارت شناخت خود:
يكي از مهمترين عواملي كه به ما كمك ميكند زندگي خوب و موفقي داشته باشيم اين است كه خود را بشناسيم، احساس خوبي در مورد خود داشته باشيم. و از كسي كه هستيم شاد و راضي باشيم.
فكر ميكنيد كسي كه احساس خوبي نسبت به خود دارد چه ويژگيهايي دارد؟
تعدادي از ويژگيهاي چنين فردي در زير آمده است:
· خصوصيات مثبت، تواناييها و استعدادهاي خود را مي شناسد و آنها را به كار ميگيرد.
· خصوصيات منفي و نقاط ضعف خود را ميشناسد، ميپذيرد و سعي ميكند آنها را اصلاح كند.
· موفقيتها و شكستهاي خود را ميشناسد، به موفقيتهايش افتخار و از شكستهايش درس ميگيرد.
· به خود و ديگران احترام ميگذارد.
· براي رسيدن به اهداف خود تلاش ميكند.
· مسئوليت اعمال و رفتار خود را ميپذيرد.
· اكنون به سئوالات زير پاسخ دهيد:
شما چه احساسي در مورد خود داريد؟
آيا فردي هستيد شاد و راضي و احساس خوبي در مورد خود داريد؟ آيا تا بهحال فكر كردهايد كه ديگران از شما بهتر هستند و دوست داشته باشيد به جاي آنها باشيد؟
به نظر شما اگر كسي خود را دوست نداشته باشد و هميشه آرزو كند كه اي كاش جاي كس ديگري باشد؟ ميتواند زندگي شادي داشته باشد؟اگر كسي فكر كند ديگران از او بهتر هستند و او هيچ توانايي و استعدادي ندارد ميتواند در زندگي موفق شود؟ آيا كسي كه وقتي در كاري شكست ميخورد، خود را سرزنش ميكند و خود را آدم بياستعداد و بيعرضهاي ميداند، ميتواند براي رسيدن به آرزوها و اهدافش تلاش كند و زندگي موفق و شادي را براي خود بسازد؟
كسي كه احساس خوبي نسبت به خود دارد، تواناييها و استعدادهاي خود را ميشناسد، نقاط ضعف خود را ميپذيرد و سعي ميكند كه نقاط ضعف خود را تقويت و نقاط ضعف خود را اصلاح نمايد.
چنين ويژگيهايي نقش خيلي مهمي در يك زندگي شاد و موفق دارد چون كسي كه خود و ديگران را دوست دارد در زندگي شاد و خوشحالتر است و كسي كه تواناييها و استعدادهاي خود را ميشناسد براي موفق شدن تلاش بيشتري ميكند و موفق هم ميشود.
منابع:
آموزش مهارتهای زندگي معاونت تربيت بدني و تندرستي دفتر پيشگيری از سو مصرف مواد مخدر
برنامه آموزش مهارتهای زندگي. سازمان جهاني بهداشت
تهيه و تنظيم: فريبا رضايي - دکتر علي باصری
دانشگاه علوم پزشکي و خدمات بهداشتي درماني استان فارس - واحد سلامت جوانان و مدارس بهداشت روان
تعریف مهارتهای ده گانه زندگی
خودآگاهی
خودآگاهی ، توانایی شناخت و آگاهی از خصوصیات ، نقاط ضعف و قدرت ، خواسته ها ، ترس و انزجار است. رشد خودآگاهی به فرد کمک می کند تا دریابد تحت استرس قرار دارد یا نه و این معمولا پیش شرط ضروری روابط اجتماعی و روابط بین فردی مؤثر و همدلانه است.
همدلی
همدلی یعنی اینکه فرد بتواند زندگی دیگران را حتی زمانی که در آن شرایط قرار ندارد درک کند. همدلی به فرد کمک می کند تا بتوانند انسانهای دیگر را حتی وقتی با آنها متفاوت است بپذیرد و به آنها احترام گذارد. همدلی روابط اجتماعی را بهبود می بخشد و به ایجار رفتارهای حمایت کننده و پذیرنده ، نسبت به انسان های دیگر منجر می شود.
ارتباط مؤثر
این توانایی به فرد کمک می کند تا بتواند کلامی و غیر کلامی و مناسب با فرهنگ ، جامعه و موقعیت، خود را بیان کند بدین معنی که فرد بتواندنظرها ، عقاید ، خواسته ها ، نیازها و هیجان های خود را ابراز و به هنگام نیاز بتواند از دیگران درخواست کمک و راهنمایی نماید. مهارت تقاضای کمک و راهنمایی از دیگران ، در مواقع ضروری، از عوامل مهم یک رابطه سالم است.
روابط بین فردی
این توانایی به ایجاد روابط بین فردی مثبت و مؤثر فرد با انسانهای دیگر کمک می کند. یکی از این موارد ، توانایی ایجاد روابط دوستانه است.که در سلامت روانی و اجتماعی ، روابط گرم خانوادگی ، به عنوان یک منبع مهم روابط اجتماعی ناسالم نقش بسیار مهمی دارد.
تصمیم گیری
این توانایی به فرد کمک می کند تا به نحو مؤثرتری در مورد مسائل تصمیم گیری نماید. اگر کودکان و نوجوانان بتوانند فعالانه در مورد اعمالشان تصمیم گیری کنند ، جوانب مختلف انتخاب را بررسی و پیامد هر انتخاب را ارزیابی کنند ، مسلما در سطوح بالاتر بهداشت روانی قرار خواهند گرفت.
حل مسأله
این توانایی فرد را قادر می سازد تا به طور مؤثرتری مسائل زندگی را حل نماید . مسائل مهم زندگی چنانچه حل نشده باقی بمانند ، استرس روانی ایجاد می کنند که به فشار جسمی منجر می شود.
تفکر خلاق
این نوع تفکر هم به مسأله و هم به تصمیم گیری های مناسب کمک می کند . با استفاده از این نوع تفکر ، راه حلهای مختلف مسأله و پیامدهای هر یک از آنها بررسی می شوند . این مهارت ، فرد را قادر می سازد تا مسائل را از ورای تجارب مستقیم خود را دریابد و حتی زمانی که مشکلی وجود ندارد و تصمیم گیری خاصی مطرح نیست ، با سازگاری و انعطاف بیشتر به زندگی روزمره بپردازد.
تفکر انتقادی
تفکر انتقادی ، توانایی تحلیل اطلاعات و تجارب است . آموزش این مهارت ها ، نوجوانان را قادر می سازد تا در برخورد با ارزش ها ، فشار گروه و رسانه های گروهی مقاومت کنند و از آسیب های ناشی از آن در امان بمانند.
توانایی حل مسأله
این توانایی فرد را قادر می سازد تا هیجان ها را در خود و دیگران تشخیص دهد ، نحوه تأثیر هیجان ها بر رفتار را بداند و بتواند واکنش مناسبی به هیجان های مختلف نشان دهد . اگر با حالات هیجانی ، مثل غم و خشم یا اضطراب درست برخورد نشود این هیجان تأثیر منفی بر سلامت جسمی و روانی خواهد گذاشت و برای سلامت پیامدهای منفی به دنبال خواهند داشت.
توانایی مقابله با استرس
این توانایی شامل شناخت استرس های مختلف زندگی و تأثیر آنها بر فرد است . شناسایی منابع استرس و نحوه تأثیر آن بر انسان ، فرد را قادر می سازد تا با اعمال و موضع گیری های خود فشار و استرس را کاهش دهد.
اجزای مهارتهای ده گانه زندگی
خودآگاهی
آگاهی از نقاط قوت
آگاهی از نقاط ضعف
تصویر خود واقع بینانه
آگاهی از حقوق و مسئولیت ها
توضیح ارزشها
انگیزش برای شناخت
مهارتهای ارتباطی
ارتباط کلامی و غیرکلامی موثر
ابراز وجود
مذاکره
امتناع
غلبه بر خجالت
گوش دادن
همدلی
علاقه داشتن به دیگران
تحمل افراد مختلف
رفتار بین فردی همراه با پرخاشگری کمتر
دوست داشتنی تر شدن (دوستیابی)
احترام قائل شدن برای دیگران
مهارتهای بین فردی
همکاری و مشارکت
اعتماد به گروه
تشخیص مرزهای بین فردی مناسب
دوستیابی
شروع و خاتمه ارتباطات
مهارتهای حل مسأله
تشخیص مشکلات علل و ارزیابی دقیق
درخواست کمک
مصالحه (برای حل تعارض)
آشنایی با مراکزی برای حل مشکلات
تشخیص راه حل های مشترک برای جامعه
مهارتهای تفکر خلاق
تفکر مثبت
یادگیری فعال ( جستجوی اطلاعات جدید)
ابراز خود
تشخیص حق انتخاب های دیگر ( برای تصمیم گیری)
تشخیص راه حل های جدید برای مشکلات
مهارتهای مقابله با هیجانات
شناخت هیجان های خود و دیگران
ارتباط هیجان ها با احساسات ، تفکر و رفتار
مقابله با ناکامی ، خشم ، بی حوصلگی ، ترس و اضطراب
مقابله با هیجان های شدید دیگران
مهارتهای تصمیم گیری
تصمیم گیری فعالانه بر مبنای آگاهی از حقایق کارهایی که می توان انجام داد که انتخاب را تحت تأثیر قرار دهد.
تصمیم گیری بر مبنای ارزیابی دقیق موقعیت ها
تعیین اهداف واقع بینانه
برنامه ریزی و پذیرش مسئولیت اعمال خود
آمادگی برای تغییر دادن تصمیم ها برای انطباق با موقعیت های جدید
مهارتهای تفکر انتقادی
ادراک تأثیرات اجتماعی و فرهنگی بر ارزشها ، نگرشها و رفتار
آگاهی از نابرابری ، پیشداوری ها و بی عدالتی ها
واقف شدن به این مسئله که دیگران همیشه درست نمی گویند
آگاهی از نقش یک شهروند مسئول
مهارتهای مقابله با استرس
مقابله با موقعیتهایی که قابل تغییر نیستند
استراتژی های مقابله ای برای موقعیت های دشوار (فقدان ، طرد ، انتقاد(
مقابله با مشکلات بدون توسل به سوء مصرف مواد
آرام ماندن در شرایط فشار
تنظیم وقت
مهارتهاي زندگي چيست؟
ظرفیت روان شناختی یك فرد عبارت است از " توانایی شخص در مواجهه با انتظارات و دشواریهای زندگی روزمره. " بالابودن ظرفیت روانشناختی ؛ این امكان را به شخص میدهد كه زندگی خود را در سطح مطلوب روانی نگه دارد و این توانایی را به صورت رفتار سازگارانه و عمل مثبت و مؤثر متبلور سازد.
یكی از راههای پیشگیری از بروز مشكلات روانی و رفتاری ارتقاء ظرفیت روانشناختی افراد میباشد كه از طریق آموزش مهارتهای زندگی جامه عمل میپوشد. مهارتهای زندگی عبارت است از مجموعهای از تواناییها كه زمینه سازگاری و رفتار مثبت و مفید را فراهم میآورند. پژوهشهای متعدد و گستردهای تأثیر مثبت آموزش مهارتهای زندگی را در كاهش سوء مصرف مواد ، پیشگیری از رفتارهای خشونتآمیز ، تقویت اتكا به نفس ، افزایش مهارتهای مقابله با فشارها و استرسها ، برقراری روابط مثبت و مؤثر اجتماعی و ... نشان دادهاند.
نیازهای زندگی امروز ، تغییرات سریع اجتماعی فرهنگی ، تغییر ساختار خانواده ، شبكه گسترده و پیچیده ارتباطات انسانی و تنوع ، گستردگی و هجوم منابع اطلاعاتی انسان ها را با چالشها ، استرسها و فشارهای متعددی روبرو نموده است كه مقابله مؤثر با آنها نیازمند توانمندیهای روانی- اجتماعی می باشد . فقدان مهارتها و تواناییهای عاطفی ، روانی و اجتماعی افراد را در مواجهه با مسائل و مشكلات آسیب پذیر نموده و آنها را در معرض انواع اختلالات روانی ، اجتماعی و رفتاری قرار میدهد .
پژوهشهای بیشمار نشان دادهاند كه بسیاری از مشكلات بهداشتی و اختلالات روانی عاطفی ریشه های روانی اجتماعی دارند از جمله پژوهش در زمینه سوء مصرف مواد نشان داده است كه سه عامل مهم با سوء مصرف مواد رابطه دارند كه عبارتند از عزت نفس ضعیف ، ناتوانی در بیان احساسات و فقدان مهارتهای ارتباطی ( مك دانالد و همكاران ، 1991) . همچنین زیمرمن و همكاران (1992) بین احساس خود كارآمدی شخصی و موفقیت تحصیلی همبستگی معنا داری یافتند . مطالعات زیادی دلالت بر آن دارند كه بین عزت نفس ضعیف و سوء مصرف الكل و دارو ( سینگ و مصطفی ، 1994) ، بزهكاری ( دوكزو لورج ،1989) ، بی بندوباری جنسی ( كدی، 1992) و افكار خود كشی ( چوكت ، 1993) رابطه وجود دارد . بنابراین با توجه به مدارك و شواهد علمی و به منظور پیشگیری از بروز آسیبهای اجتماعی مانند خودكشی ، اعتیاد ، خشونت ، رفتارهای بزهكارانه و اختلالات روانی لازم است به موضوع بهداشت روانی و اهمیت آن توجه بیشتری شود .
از طرفی ماهیت مشكلات روانی اجتماعی به گونه ای است كه مقابله با آن در سطوح بعدی مداخله ( پیشگیری ثانویه و ثالث ) نه تنها هزینههای قابل ملاحظهای را از نظر نیروی انسانی و مسایل مالی بر جوامع تحمیل میكند ، بلكه اثر بخشی و كارآمدی آن نیز بسیار محدود و حتی در مواردی ناچیز است . به عنوان مثال بررسیها نشان میدهد كه وقتی یك شخص وابستگی دارویی ( اعتیاد ) پیدا كرد ، در خوشبینانهترین حالت 20 الی 30 درصد موارد احتمال بهبود وجود خواهد داشت و حتی تحت این شرایط نیز احتمال عود مجدد مشكل وجود خواهد داشت ( كاپلان و سادوك ، 1988؛ تایلور ،1995) .
این واقعیات باعث شده كه صاحبنظران و متخصصان حیطه بهداشت روانی در جهان تمام كوشش و توجه خود را حول محور برنامههای پیشگیری در سطح اول متمركز سازند . به همین منظور برنامههای پیشگیری هم در سطح عام و با هدف كاهش و كنترل انواع آسیبهای روانی – اجتماعی و هم در سطح خاص و در رابطه با كاهش و كنترل مشكلات خاص ( از قبیل وابستگی دارویی ؛ افسردگی ؛ و ...) در نقاط مختلف جهان طراحی و به مورد اجرا گذاشته شدهاست.
مهارتهای زندگی شامل مجموعه ای از تواناییها هستند كه قدرت سازگاری و رفتار مثبت و كارآمد را افزایش میدهند . در نتیجه شخص قادر میشود بدون این كه به خود یا دیگران صدمه بزند ، مسئولیتهای مربوط به نقش اجتماعی خود را بپذیرد و با چالشها و مشكلات روزانه زندگی به شكل مؤثر روبه رو شود . محققان تأثیر مثبت مهارتهای زندگی را در كاهش سوء مصرف مواد ، استفاده از ظرفیت ها و توانمندی های هوشی و شناختی ، پیشگیری از رفتارهای خشونتآمیز ، افزایش خود اتكایی و اعتماد بنفس و ... مورد تأیید قرار دادهاند. به ویژه در كاهش سوء مصرف مواد بر نقش كلیدی مهارتهای زندگی تأكید می شود . هم چنین آموزش این مهارتها به عنوان یك روش عام پیشگیری از آسیب های فردی و اجتماعی مورد تأكید بودهاست. در مطالعه اسمیت (2004) نشان داده شد كه آموزش مهارتهای زندگی بهطور قابل توجهی منجر به كاهش مصرف الكل و مواد مخدر در جوانان میگردد.
اسمیت و گری (2005) نیز نشان دادند آموزش مهارتهای زندگی اثر معنیداری بر توانائیهای رهبری و مدیریت در جوانان دارد. فرایند نقش مهارتهای زندگی در ارتقای بهداشت روان را به شكل زیر میتوان نشان داد :
یادگیری موفقیت آمیز مهارتهای زندگی ، احساس یادگیرنده را در مورد خود و دیگران تحت تأثیر قرار می دهد و علاوه بر این كسب این مهارتها نگرش دیگران را نیز در مورد فرد تغییر می دهد . به همین خاطر كسب مهارت های زندگی هم شخص را تغییر می دهد و هم محیط را ، و این اصل دو سویه ، ارتقای بهداشت روان را شتابی دوچندان می بخشد .
موارد كاربرد مهارت های زندگی :
الف ) افزایش سلامت روانی و جسمانی
1. تقویت اعتماد به خویشتن و احترام به خود
2. تجهیز اشخاص به ابزار و روشهای مقابله با فشارهای محیطی و روانی
3. كمك به تقویت و توسعه ارتباطات دوستانه ، مفید و سالم
4. ارتقای سطح رفتارهای سالم و مفید اجتماعی.
ب) پیشگیری از مشكلات روانی ، رفتاری و اجتماعی شامل پیشگیری از :
1. مصرف سیگار و سوء مصرف مواد مخدر
2. بروز اختلالات روانی و مشكلات روانی – اجتماعی
3. خودكشی در نوجوانان و جوانان
4. رفتارهای خشونتآمیز
5. شیوع ایدز
6. بیبند و باری جنسی
7. افت و كاهش عملكرد تحصیلی
مهارتهای 10 گانه زندگی عبارتند از:
1. خودآگاهی
2. روابط بین فردی
3. ارتباط
4. تفكر نقادانه
5. تفكر خلاق
6. تصمیمگیری
7. حل مسئله
8. مقابله با فشار
9. مقابله با هیجانهای ناخوشایند
10. هم دلی
__________________
زندگی دفتری از خاطرهاست ...
یک نفر در دل شب ، یک نفر در دل خاک ...
یک نفر همدم خوشبختی هاست ،
یک نفر همسفر سختی هاست ،
چشم تا باز کنیم عمرمان می گذرد...
ما همه همسفریم